blog Images

हर घर तिरंगा अभियान ! भारतीय राष्ट्रध्वजाविषयी या गोष्टी तुम्हाला माहित आहेत का ?

05 August 2022

  भारतीय राष्ट्रध्वजाच्या वर्तमान स्वरूपात भगवा (केसरी), पांढरा आणि हिरवा असे तीन समान, समांतर आणि आयताकृती पट्टे आहेत. पांढऱ्या पट्टीच्या मध्यभागी २४ आरे असलेले निळ्या रंगाचं धर्मचक्र किंवा ‘कायद्याचे चक्र’ आहे. केशर म्हणजे धैर्य, त्याग आणि त्यागाची भावना; पांढरा रंग शुद्धता आणि सत्य दर्शवतो आणि हिरवा म्हणजे विश्वास आणि समृद्धी. चक्र देशाची निरंतर प्रगती दर्शवते. त्याचा निळा रंग अमर्याद आकाश आणि अथांग समुद्र सूचित करतो.

  भारतीय राष्ट्रध्वज, जसा आपण आज पाहतो, त्याचं हे सध्याचं स्वरूप धारण करण्यापूर्वी विविध बदलांमधून गेलेला आहे. पहिला भारतीय ध्वज स्वातंत्र्यपूर्व काळात १९०४ मध्ये अस्तित्वात आला. तो स्वामी विवेकानंदांच्या आयरिश शिष्य सिस्टर निवेदिता यांनी बनवला होता. या ध्वजाचे लाल आणि पिवळे असे दोन रंग होते, ज्यात लाल रंग स्वातंत्र्य लढ्याचे प्रतीक होता आणि पिवळा रंग विजयाचे प्रतीक होता. त्यावर बंगाली लिपीत वंदे मातरम् असे शब्द लिहिले होते. ध्वजात वज्राची आकृती, हिंदू देवता इंद्राचे शस्त्र आणि मध्यभागी एक पांढरे कमळ देखील होते. वज्र शक्तीचे प्रतीक आहे आणि कमळ शुद्धतेचे प्रतीक आहे.

  आणखी एक ध्वज १९०६ मध्ये डिझाइन करण्यात आला होता, जो तीन समान पट्ट्यांसह तिरंगा ध्वज होता - शीर्षस्थानी निळा, मध्यभागी पिवळा आणि तळाशी लाल. या ध्वजात, निळ्या पट्टीमध्ये थोड्या वेगळ्या आकाराचे आठ तारे होते. लाल पट्टीमध्ये दोन चिन्हं होती. पहिलं एक सूर्याचं होतं आणि दुसर्याामध्ये एक तारा आणि चंद्रकोर होती. पिवळ्या पट्टीवर देवनागरी लिपीत वंदे मातरम असे शब्द लिहिलेले होते. त्याच वर्षी, त्रि-रंगाची दुसरी आवृत्ती तयार केली गेली, ज्यामध्ये केशरी, पिवळा आणि हिरवा रंग होता. तो ‘कलकत्ता ध्वज’ किंवा ‘कमळ ध्वज’ म्हणून ओळखला जाऊ लागला, कारण त्यात आठ अर्ध्या उघडलेल्या लाल रंगाच्या ध्वजात फुलांचा तुलनेनं मोठा आकार होता.

  १९२१ मध्ये, पिंगली व्यंकय्या, सध्याच्या आंध्र प्रदेशातील मछलीपट्टणमजवळील एका लहानशा गावातील एका तरुणानं चरखा किंवा मध्यभागी चरखा असलेला पांढरा, लाल आणि हिरवा रंग असलेला ध्वज तयार केला. हा ध्वज धार्मिक समुदायांचे रंग दर्शवत असल्यानं तो नाकारण्यात आला. सध्याचा भारतीय राष्ट्रीय ध्वज हा पिंगली व्यंकय्या यांनी डिझाइन केलेल्या ध्वजावर आधारित आहे.

  १९३१  मध्ये ‘स्वराज’ ध्वज अस्तित्वात आला, जो आपल्या सध्याच्या राष्ट्रध्वजाशी जवळीक साधणारा होता. या तिरंगा ध्वजात भगवा, पांढरा आणि हिरवा रंग आमच्या सध्याच्या राष्ट्रध्वजाप्रमाणेच होता. फरक एवढाच होता की त्यात धर्मचक्राऐवजी संविधान सभेनं स्वीकारलेला चरखा होता.

  सध्याच्या स्वरूपातील भारतीय राष्ट्रीय ध्वज २२ जुलै १९४७ रोजी संविधान सभेच्या बैठकीत स्वीकारण्यात आला. प्रथम १५ ऑगस्ट १९४७ ते २६ जानेवारी १९५० पर्यंत भारताच्या वर्चस्वाचा राष्ट्रीय ध्वज आणि त्यानंतर प्रजासत्ताक  भारताचा राष्ट्रीय ध्वज म्हणून स्वीकृत करण्यात आला.

  'हर घर तिरंगा' या अभियानाअंतर्गत, आपण यंदा स्वातंत्र्य दिनाच्या अमृत महोत्सवी वर्षी प्रत्येक घरी तिरंगा फडकविणार आहोत. यावेळी राष्ट्रध्वजाचा कोणत्याही प्रकारे अवमान होणार नाही याची दक्षता आपण घ्यायला हवी.